Önbellek (Cache) Nedir?

Önbellek, sık istenen içeriğin hazır tutulup her seferinde yeniden üretilmemesidir. Site performansında en büyük tek kazancı sağlayan mekanizmadır.

Aşağıda türleri, her biri: ne yapar, nerede tutulur, neye dikkat edilmeli.

Sayfa önbelleği

Ne yapar: Üretilmiş sayfayı hazır tutar. Sonraki ziyaretçi için yazılım çalıştırılmaz, veritabanı sorgulanmaz.

Nerede: Sunucuda ya da site yazılımı içinde.

Kazanç: Çok büyük. İlk bayt süresini kat kat düşürebilir.

Dikkat: Kullanıcıya özel sayfalar (sepet, hesabım, panel) önbelleklenmemelidir. Aksi hâlde bir kullanıcının bilgileri başkasına görünebilir.

Tarayıcı önbelleği

Ne yapar: Görseller ve stil dosyaları ziyaretçinin cihazında saklanır; ikinci ziyarette yeniden indirilmez.

Nerede: Ziyaretçinin tarayıcısında.

Kazanç: Tekrar ziyaretlerde belirgin.

Dikkat: Süre çok uzun ayarlanırsa güncellemeler ziyaretçiye ulaşmaz. Dosya adlandırma yöntemiyle çözülür.

Veritabanı önbelleği

Ne yapar: Sık tekrarlanan sorguların sonuçlarını hazır tutar.

Kazanç: Ağır sorgu yapan sitelerde büyük.

Dikkat: Veri değiştiğinde önbelleğin tazelenmesi gerekir.

Nesne önbelleği

Ne yapar: Hesaplanmış veri parçalarını bellekte tutar.

Kazanç: Dinamik sitelerde orta-yüksek.

Dikkat: Sunucuda ek yazılım gerektirebilir; paylaşımlı pakette bulunmayabilir.

CDN önbelleği

Ne yapar: Statik içeriği ziyaretçiye yakın noktalarda tutar.

Kazanç: Coğrafi olarak dağınık kitlelerde yüksek.

Dikkat: Güncelleme sonrası önbelleği temizlemek gerekir.

Kod önbelleği

Ne yapar: Yazılımın derlenmiş hâlini bellekte tutar.

Nerede: Sunucu tarafında, genelde sağlayıcı tarafından yönetilir.

Dikkat: Sizin yönetiminizde değildir; sağlayıcının etkin olup olmadığını sorabilirsiniz.

Önbelleğin bedeli

Önbellek bedava değildir; getirdiği zorluklar:

• Güncellemeler hemen görünmeyebilir
• Yanlış yapılandırma veri sızıntısına yol açabilir
• Test ve hata ayıklama zorlaşır
• Önbellek temizleme süreci öğrenilmelidir
• Disk ya da bellek kullanımı artar

Yapılandırma kuralları

• ☐ Kullanıcıya özel sayfalar önbelleklenmez
• ☐ Yönetim paneli önbelleklenmez
• ☐ Ödeme ve sepet sayfaları önbelleklenmez
• ☐ Form gönderim sonuçları önbelleklenmez
• ☐ İçerik güncellendiğinde ilgili önbellek temizlenir
• ☐ Statik dosyalar için uzun süre, sayfalar için kısa süre
• ☐ Değişiklik sonrası gizli pencerede test edilir

Son madde pratik bir alışkanlıktır: kendi tarayıcınızın önbelleği sizi yanıltabilir.

"Güncelledim ama görünmüyor"

En sık yaşanan önbellek sorunudur. Sırayla temizlenecekler:

1. Tarayıcı önbelleği (gizli pencerede kontrol edin)
2. Site yazılımının önbelleği
3. Sunucu önbelleği
4. CDN önbelleği

Katmanlar üst üste olduğu için, biri temizlenince diğeri hâlâ eski hâli sunuyor olabilir.

Önbellek yeterli mi?

Önbellek güçlüdür ama her şeyi çözmez:

• Ağır görseller yine ağırdır (yalnız daha hızlı ulaşır)
• Kullanıcıya özel sayfalar önbelleklenemez
• Ağır arka plan işleri etkilenmez
• Kötü yazılmış kod yine kaynak tüketir

Bu yüzden önbellek, optimizasyonun ilk adımıdır; tek adımı değil.

Nereden başlamalı?

1. Sayfa önbelleğini etkinleştirin
2. İstisna kurallarını tanımlayın (panel, sepet, hesap sayfaları)
3. Tarayıcı önbellek sürelerini ayarlayın
4. Test edin (giriş yapmış ve yapmamış kullanıcı olarak)
5. Hız ölçümüyle kazancı doğrulayın
6. İçerik güncelleme sürecinize önbellek temizleme adımını ekleyin

Dördüncü madde önemlidir: giriş yapmış bir kullanıcı olarak da test edin; önbellek yanlış yapılandırılmışsa bu adımda ortaya çıkar.